tay madhu sanolarsiz rost: 
Bolsaydi ilk xayolu havas, 
Jami gozalliklarga evaz  
Faqat sizni tanlardim, xolos. 
Siz gamimga yor bolib ul vaqt, 
Men... bearmon bolardim xushbaxt!
XIV
Anuno baxtga mening qalbim yot; 
Yaralmabman halovat uchun. 
Behudadir sizning kamolot  
Arzimayman men unga butun. 
Siz ishoning, vijdonim kafil, 
Turmush bizga gam bolur, axir. 
Sizni qancha sevmayin ozim, 
Konikdimmi  soviyman shu zum. 
Yiglayapsiz, kozyoshlar nechun? 
Yoq, yuragim hech tasirlanmas...
XV
...Men shundayman. Yozib nomani Siz pokiza, yoniq dil bilan, 
Bu kamolot, bu aql bilan 
Istaganmi edingiz mani? 
Nahot, taqdir  berahm samo Sizga shuni koribdi ravo?..
Savol va topshiriqlar
1.	Qizning yigitga yozgan maktubida: "Hukrn oqilgan arshi oloda, Falak arnri: men  sening, sening",  degan iqrori uning yengiltakligini anglatmaydimi? 
2.	Tatyana sevgisining kolami uning: "Butun umrim sen bilan goyo Uchrashuvning tanho garovi" shaklidagi iqrorida qanday aks etgan? 
3.	Tortinchoq qishloq qizining yigitga qarata: "Sen goyibdan bolding qadrdon" tarzidagi iqrori sababini anglating.
4.	Tatyananing: "...Bugundan boshlab Taqdirimni senga topshirdim" shaklidagi qarorini izohlang.
5.	Yevgeniyga yozayotgan xatini tugatgan qiz holatining "Bitdi! Qayta oqiyman dahshat... Nomus, qorqinch ichra muzlar dil..." tarzida tasvirlanishi sa babini tushuntiring.
6.	Qizning: "Imoningiz  menga kafolat, Topshiraman ozimni dadit...",  degan qarorga kelishi sababini sharhlang.
7.	Tatyananing xizmatchi kampirga: "...Lekin birovga Biron ogiz gapirmasin, bas, Aytmasin ham mening otimni",  deyishi sababini anglating. 
8.	Umuman, qizlarga, ayniqsa, ularning sevgisiga ishonmaydigan, qizlarni al dashdan zavqlanadigan Yevgeniyning Tatyanani aldashni istamaganligi sababi haqida oylang.
9.	Yigitning: "Samimiyat  men uchun aziz, Bu his qozgab qoydi, shubhasiz, Sonib ketgan tuygularimni" shaklidagi iqrori sharhlang.
10.	Yevgeniyning: "Bolsaydi ilk xayolu havas, ...Faqat sizni tanlardim, xolos",degan ta'kidini sharhlang. 
 
SAKKIZINCHI FASL

XIV
...Chayqaladi dafatan salon , 
Shivir-shivir ketar bir mahal... 
Beka sari kelar bir juvon, 
Orqasida magrur general. 
Bu xonim jim, andishali zab, 
Istarali, kamsuqum, kamgap. 
Kozlarida gozal bir hayo, 
Hech zafarga unda yoq da'vo. 
Yoqdir biron soxta jilvasi, 
Yoq taqlidiy biron ifoda, 
Bonu tamom sokin va sodda... 

XVII
Nahotki,  deb oylar Onegin,  
Nahot osha? Xuddi ozi... 
Yoq... Olis qishloq bagridan, lekin, 
Qandoq keldi?.. Yigit kozi loq  
Qoshoynakdan boqar dam-badam. 
Yodga solar orazi shu dam 
Unutilgan bir qizni elas. 
Bilurmisan, ayt menga, knyaz,
Movut borkli anov xonim kim  
Turur ispan elchisi birlan? 
Oneginga qarar u birdan.
-Ha, sen kopdan yoq eding, dostim. 
-Toxta, hozir aytaman, inim.
Kim u, axir?  Mening xotinim. 
			
			XVIII
Uylandim de! Bilmabman buni! 
Qancha boldi?  Qariyb ikki yil.
	Kim?  Larina.  Tatyanabonu?
	Taniysanmi?  Qoshnisiman, bil.
	O, yoqsa, yur.  Knyaz qozgolib, 
	Qarindoshi, dostini olib,
Rafiqasi tomon boshlaydi. 
Begoyim bir nigoh tashlaydi... 
Yuragiga tushsa ham guluv, 
Qolsa hamki zor hayrat ichra, 
Hayajonu xijolat ichra, 
Ozgarmaydi zarracha suluv. 
Osha raftor, fe'l unda hokim, 
Osha-osha  salomi sokin.
XIX
Xudo haqi, nainki titrab 
Qizarmadi, rangi ochmadi, 
Juvon hatto tishlamadi lab, 
Qosh chimirib, hayrat sochmadi. 
Tikilsa ham berilib, yohu, 
Yoq, avvalgi Tatyanadan u 
Topolmadi biron nishona.
Sozlashmoqni istadi, yana 
Eplolmadi. Soradi juvon 
Kelganligin qaydan, qachondan, 
Balki, dedi, yurtim tomondan?.. 
Erga horgin nigoh tashlabon 
Keyin asta boldi u goyib... 
Bu tosh qotib qoldi mungayib.
XX
Nahotki, bu osha Tatyana?.. 
Dostonimiz boshlarida, o, 
Olis, jimjit makonda, ya'ni 
Xilvatgina osha bog aro 
Xush xulqini korguzib yigit, 
Bergan edi unga pand-ogit. 
Hanuz asrar oshal maktubin, 
Unda kongul aytur matlubin, 
Rozi  ravon, erkin va ravshan. 
O, Bu osha qizchami, royo?.. 
Bu sargardon umrida, oyo, 
Qilgayamidi dardini pisand?! 
Nahot, unga nisbatan shu dam 
Ayol shuncha beparvo, oktam?
Kechar gavjum majlisdan alhol, 
Oyga botib uyga jonar u; 
Goh gamginu goh gozal xayol 
Endi sira bermaydi uyqu. 
Turgach, bir xat berishar unga: 
Qulluq qilib, knyaz N uyga 
Taklif etmish oqshom. o xudo! 
Uning uyi... Borgum, borgum, o!-> 
Hurmat-la tez qaytarur javob. 
Nima boldi? Korar nechuk tush? 
Sovuq, tanbal yuragining, xosh, 
Tubida ne gimirlar shu tob? 
Okinchmi bu, puch oymi, hasrat, 
Yoki yoshlik dardi  muhabbat?
Soat sanar Onegin, yonar, 
Sabri yetmas kechgacha yana. 
Oxir onga bong urar, jonar  
Uchib borar. Mana, ostona. 
Kirar titroq tushib yurakka, 
Tatyanani uchratar yakka; 
Song bir necha lahza yonma-yon oltirishar. 
Onegin hamon Soz topolmas. 
ongaysiz, qopol, Mayus. 
Ayol soziga shu tob 
Zorga-zorga qaytarar javob. 
Ezar uni ojar bir xayol. 
Yigit tajang boqar; begoyim 
Oltiradi erkin, muloyim.

...ozgarmishdir qancha Tatyana! Nechog topmish oz qiyofasin! Oliy mansab singari yana Egallamish usullar darsin! Davraning zor malikasidan. Bu motabar, chin bekasidan Kim topur ul nozik qizchani? Asir etmish Onegin ani, Shu yigit deb qaro kechalar Kelmay turib uyqu xudosi, Qiz qaygurib, yutib nidosin, Oyga nigoh tikkan nechalar Va umrini u bilan xushhol Kechirmoqni aylagan xayol! 

XXX
Yosh boladek Yevgeniy, beshak, Tatyanaga qoymish muhabbat. Kun va tunni otkazur halak, Ishq dardida ortanib faqat. Hech sadoni aqli tinglamas, U bosh urib eshigiga, bas, Har kun borur oynavand uyga, Soya kabi ergashar unga... 
...Tatyana-chi, hamon beparvo. Ayol zoti shunaqadir, bas, Yigit  qaysar, qaytmoq istamas. Umid qilar, urinar, biroq, ozi betob, sogdan dadilroq Begoyimga xat yozur yoniq. Garchi kamdir maktubda ma'no, Befoyda deb oylar-u, anuno, Anuno kongil dardiga, aniq Endi unda qolmadi toqat. Mana sizga, ayni osha xat.
ONEGINNING TATYANAGA MAKTUBI
"Men bilaman, tahqirlar sizni 
Ushbu munglug sirlar bayoni. Beomon bir gazab tofoni 
Chulgar magrur nigohingizni! 
Ne istarman? Ne maqsad bilan 
Dil ochurman sizga bemalol? Achchiq, zahar kulguga, bilmam, Men yol berib qoydim, ehtimol. Nogoh sizni uchratib bir kez, 
Mehr nurin payqadim-u, tez, Ishonmoqqa choglanmadim hech. Xush odatim yoli berkildi, 
Men ozimning dilgir erkimni Yoqotmoqni xohlamadim hech. ...Dilga yaqin har nimaki bor, Shundan keyin konglimni uzdim. Men yotsirab yurdim. 
Azob bu. oyladimki erk, orom  tanho Baxtga evaz bolur. O, xudo! Qanday xato, bu qanday jazo!.. 
Yoq, yoq, sizni kormoq safosi, Izingizdan qolmay quvlamoq, 
Lab kulgusin, kozlar imosin 
Oshiq kozlar ila ovlamoq, 
Xob termulmoq sizning jussaga, 

Dildan tuymoq  ne kamolot bu, Qarshingizda qotmoq gussada, 
Bozarmoq va sonmoq... rohat bu! 
Men shundan ham mahrumman, faqat Sudralaman aylab tavakkal. 
Kun  ganimat, soat  ganimat, 
Men-chi isrof etaman mahtal, 
Taqdir sanab bergan kunlarni.
...Men bilaman, umrimda bor had, 
Lekin uni chozib turmoqqa 
Tongda amin bolmoqligim shart 
Kunduz kuni sizni kormoqqa... ...Bilsaydingiz, naqadar dahshat Muhabbatga zorlik jahonda. 
Yonmoq aql ila har soat, 
Tugyonlarni sondirmoq qonda. 
...Vahki, soxta sipolik bilan 
Qurollanmish nutqu nigohim; 
...Ozimga zid bormogim ogir, Nochordirman ushbu kezda man. 
Qarorim shul, izmingizdaman, 
Men tan berdim taqdirga oxir".
Xudo haqi, nainki titrab 
Qizarmadi, rangi ochmadi, 
Juvon hatto tishlamadi lab, 
Qosh chimirib, hayrat sochmadi.
Tikilsa ham berilib, yohu, Yoq, avvalgi 
Tatyanadan u Topolmadi biron nishona.
Sozlashmoqni istadi, yana 
Eplolmadi. Soradi juvon 
Kelganligin qaydan, qachondan, 
Balki, dedi, yurtim tomondan?.. 
Erga horgin nigoh tashlabon 
Keyin asta boldi u goyib... 
Bu tosh qotib qoldi mungayib.
XIX	
Nahotki, bu osha Tatyana?.. 
Dostonimiz boshlarida, o, 
Olis, jimjit makonda, ya'ni Xilvatgina osha bog aro Xush xulqini korguzib yigit, Bergan edi unga pand-ogit. Hanuz asrar oshal maktubin, Unda kongul aytur matlubin, Rozi  ravon, erkin va ravshan. O, Bu osha qizchami, royo?.. Bu sargardon umrida, oyo, Qilgayamidi dardini pisand?! Nahot, unga nisbatan shu dam Ayol shuncha beparvo, oktam?
XX	
Kechar gavjum majlisdan alhol, oyga botib uyga jonar u; Goh gamginu goh gozal xayol Endi sira bermaydi uyqu. Turgach, bir xat berishar unga: Qulluq qilib, knyaz N uyga Taklif etmish oqshom. o xudo! Uning uyi... Borgum, borgum, o!-> Hurmat-la tez qaytarur javob. Nima boldi? Korar nechuk tush? Sovuq, tanbal yuragining, xosh, Tubida ne gimirlar shu tob? okinchmi bu, puch oymi, hasrat, Yoki yoshlik dardi  muhabbat?
Soat sanar Onegin, yonar, Sabri yetmas kechgacha yana. Oxir onga bong urar, jonar  Uchib borar. Mana, ostona. Kirar titroq tushib yurakka, Tatyanani uchratar yakka; Song bir necha lahza yonma-yon oltirishar. Onegin hamon Soz topolmas. ongaysiz, qopol, Mayus. Ayol soziga shu tob Zorga-zorga qaytarar javob. Ezar uni ojar bir xayol. Yigit tajang boqar; begoyim oltiradi erkin, muloyim.
XXVIII
...ozgarmishdir qancha Tatyana! Nechog topmish oz qiyofasin! Oliy mansab singari yana Egallamish usullar darsin! Davraning zor malikasidan. Bu motabar, chin bekasidan Kim topur ul nozik qizchani? Asir etmish Onegin ani, Shu yigit deb qaro kechalar Kelmay turib uyqu xudosi, Qiz qaygurib, yutib nidosin, Oyga nigoh tikkan nechalar Va umrini u bilan xushhol Kechirmoqni aylagan xayol!
XXX
Yosh boladek Yevgeniy, beshak, Tatyanaga qoymish muhabbat. Kun va tunni otkazur halak, Ishq dardida ortanib faqat. Hech sadoni aqli tinglamas, U bosh urib eshigiga, bas, Har kun borur oynavand uyga, Soya kabi ergashar unga...	 
 
...Tatyana-chi, hamon beparvo. Ayol zoti shunaqadir, bas, Yigit  qaysar, qaytmoq istamas. Umid qilar, urinar, biroq, ozi betob, sogdan dadilroq Begoyimga xat yozur yoniq. Garchi kamdir maktubda ma'no, Befoyda deb oylar-u, anuno, Anuno kongil dardiga, aniq Endi unda qolmadi toqat. Mana sizga, ayni osha xat.
ONEGINNING TATYANAGA MAKTUBI
"Men bilaman, tahqirlar sizni Ushbu munglug sirlar bayoni. Beomon bir gazab tofoni Chulgar magrur nigohingizni! Ne istarman? Ne maqsad bilan Dil ochurman sizga bemalol? Achchiq, zahar kulguga, bilmam, Men yol berib qoydim, ehtimol. Nogoh sizni uchratib bir kez, Mehr nurin payqadim-u, tez, Ishonmoqqa choglanmadim hech. Xush odatim yoli berkildi, Men ozimning dilgir erkimni Yoqotmoqni xohlamadim hech. ...Dilga yaqin har nimaki bor, Shundan keyin konglimni uzdim. Men yotsirab yurdim. Azob bu. oyladimki erk, orom  tanho Baxtga evaz bolur. O, xudo! Qanday xato, bu qanday jazo!.. Yoq, yoq, sizni kormoq safosi, Izingizdan qolmay quvlamoq, Lab kulgusin, kozlar imosin Oshiq kozlar ila ovlamoq, Xob termulmoq sizning jussaga, 
Dildan tuymoq  ne kamolot bu, Qarshingizda qotmoq gussada, Bozarmoq va sonmoq... rohat bu! Men shundan ham mahrumman, faqat Sudralaman aylab tavakkal. Kun  ganimat, soat  ganimat, Men-chi isrof etaman mahtal, Taqdir sanab bergan kunlarni. ...Men bilaman, umrimda bor had, Lekin uni chozib turmoqqa Tongda amin bolmoqligim shart Kunduz kuni sizni kormoqqa... ...Bilsaydingiz, naqadar dahshat Muhabbatga zorlik jahonda. Yonmoq aql ila har soat, Tugyonlarni sondirmoq qonda. ...Vahki, soxta sipolik bilan Qurollanmish nutqu nigohim; ...ozimga zid bormogim ogir, Nochordirman ushbu kezda man. Qarorim shul, izmingizdaman, Men tan berdim taqdirga oxir". 

7 f Savol va topshiriqlar  
Qishloqi oyimqiz Tatyananing qisqa vaqt orasida "Yoqdir biron soxta jilvasi, Yoq taqlidiy biron ifoda, Bonu tamom sokin va sodda" darajadagi ayolga aylanishi sababi haqida oylab koring. 2. Tortinchoq qiz Tatyana tabiatidagi "Yuragiga tushsa ham guluv, Qolsa hamki zor hayrat ichra, Hayajonu xijolat ichra, ozgarmaydi zarracha su- luv" shaklidagi ozgarishlar sababini ayting.
Asarda ikki yildan song uchrashishganda qiz holatining "Keyin asta boldi u goyib..." Yigit hissiyotining: "Bu tosh qotib qoldi mungayib" tarzida beri lishini izohlang.
4. "Soat sanar Onegin, yonar, Sabri yetmas kechgacha..." tasvirida oshiq holati qanday aks etgan?
Gapga usta, hammaga tepadan qaraydigan Oneginning "...hamon Soz topol- mas. ongaysiz, qopol, Moyus" ekani tasviri ishonarlimi? Yevgeniyning xatidagi: "Qarshingizda qotmoq gussada, Bozarmoq va sonmoq... rohat A/"ta'kidi nimani anglatadi va u samimiymi?
Yevgeniyning: "oyladimki erk, orom  tanho Baxtga evaz bolur. O, xudo! Qanday xato, bu qanday jazo!.." shaklidagi afsusini izohlang. Parchaning songgi tort qatorida Yevgeniy ruhiy holati qanday tasvirlan gan?
* * *
Yigit xatiga javob kutadi. Xuddi bir vaqtlar Tatyananing xatiga javob kel- magani singari Onegin ham javob ololmaydi.
XXXIII
Javob yoqdir. Boz maktub yozur, Ikkinchi xat, uchinchi xati  Javobsiz. Bir majlisga bazor Borar edi, kirgan zahoti... U duch keldi. Qanday beomon! Buni kormas, soz demas biron! Yohu, yana oshibdir qahri  Borligida  chillaning zahri! Tagin uning ojar lablari Yashirmoqchi bolar jahlini! Sinchkov boqdi Onegin: qani, Qani uning tugyon, dardlari?! Qani kozyosh doglari?.. Abas! Chehrasida gazab izi, bas...
XXXIX
Kunlar otdi: iliq havoda Qishning umri tugadi, tozdi. Shoir boldi na u dunyoda, Na oldi, na aqldan ozdi. Bahor unga baxsh etdi hayot, Bir tiniq tong tark etdi u bot. Sugur kabi qishlagan osha Qosh darchali, kimsasiz gosha  Maskanini tashladi ilk bor. Neva boylab yelar chanada. Kok va kesik muzda yonadi Kun nurlari. Uyum-uyum qor Chirkin bolib eriydi yomon. Bu yollardan borar u qayon? 
XL
Qayon yelar Onegin? Ayon, Siz topdingiz maqsadin  tagin, Tagin borar Tatyana tomon Son kirmagan mening tentagim. Kirar xuddi murda misoli. Hech kimsa yoq yolakda, xoli. Zalga kirar. Yuradi, alhol Eshikni ham ochar. Bu ne hol? Nadir uni qoldirgan hayron? Beka... Beka oltirar yolgiz, Besaranjom, chehrasi qonsiz, Kaftin tirab yuziga, vayron, Bir maktubni oqir besado, Yoshlar tokur panjalar aro.
XLII
I ning unsiz iztirobin, bas, Kim shu lahza uqolmas, e voh! Kim begoyim aksida kormas Eski munglug Tatyanani, oh! Yigit  okinch, dard ichra majnun, Oyogiga yiqildi zabun. Beka chochib, jim qoldi nogoh, Oneginga tashladi nigoh  Begazab va butkul behayrat... I ning xasta ham sonik yuzi, f nsiz ta'na, iltijo sozi Ayon edi bonuga. Faqat Sodda, mayus qiz qalbi, nochor, LTygongandi koksida takror. Oneginga, turing, deyolmas, LTzolmas ham undan kozini. Qaqroq oshal labdan ololmas Beka shu zum jonsiz qolini... Endi neni aylar u xayol? LUar uzoq jim qolar. Ayol Asta kirar, nihoyat, sozga: Bas, turingiz endi, men sizga Aytmogim shart barini oshkor.
Yodingizda bormi, Onegin, ...osha bogu xiyobon? Nochor Sizdan saboq tinglagan edim. Tinglang, endi mening navbatim.
XLIII
Onegin, men u mahal yoshroq, Ham suluvroq edim, chamamda. Sizni suydim, suydim-u, biroq Qalbingizdan ne topdim gamda? Javob topdim beshafqat, xolos. Yuvosh qizning muhabbati, rost, Bildim, sizga yangilik emas! Endi esa, yo rab, osha va'z, osha sovuq nigohni nuqul Esladinuni, muzlab ketar qon... Ayblamayman, animo, u zamon Tutgandingiz olijanob yol. Haq edingiz, qilsam andisha, Minnatdorman sizdan hamisha...
XLIV
osha paytlar, shov-shuvdan yiroq Ovloqlarda yurgan kezimda Men yoqmagan edim-ku... Biroq Ne bor endi mening izimda? Endi sizga nishonman nechun? Balki, balki yurganim uchun Bukun kibor olamda masrur? Yo oqlar yeb janglarda erim, Siylagani uchunmi saroy? Istagingiz budir, hoynahoy, Jamiyatda ochilsin sirim, Men sharmsor bolayin, faqat Bu gap sizga keltirsin shuhrat?!
XLV
Men yiglarman... Tatyanangizni Unutmagan bolsangiz hamon, Bilib qoying, ul tanangizni, Sovuq, piching sozlarni bu on, Bolsa edi menda ixtiyor, 
Alamlaru maktublaru bor Kozyoshlardan korardim afzal... osha masum orzularga sal Qilsaydingiz zarracha shafqat, Etsaydingiz yoshni ehtirom... Endi qay his, qaysi iltizom Tiz choktirdi sizni oqibat?! Shunday aqlu yurak-la, kim ul Bolur mayda tuygularga qul?
XLYI
o, Onegin, bu dabdaba, shukuh, Manfur hayot ziynati nadir Kibor olam domida beruh Zafarlarim, davlatim nadir? Hashamdor uy, ziyofat, gavgo, Nadir menga bu bogiq havo?.. osha yangi ham yovvoyi bog, osha faqir maskanim  qishloq, osha sizni, Onegin, ilk bor Korganim ul joylarga, zotan, Bukun shorlik enagam yotgan Xoch, soyalar ostidagi zor osha mozor, osha xilqatga Barchasini qilardim sadqa...
Savol va topshiriqlar
1.	Asardagi "U duch keldi. Qanday beomon! Buni kormas, soz demas biron!" tasviri kim haqda? Va nega shunday?
2.	"Qani uning tugyon, dardlari?! Qani kozyosh doglari?.. Abas! Chehrasida gazab izi..." tasvirida Onegin Tatyanada qanday ozgarishlar bolishini kuta yotgani angladingiz?
3.	"Shoir boldi na u dunyoda, Na oldi, na aqldan ozdi" misralaridan Onegin tabiatini tanidingizmi?
4.	Qish boyi yolgiz bolgan Oneginni Neva boylariga qanday kuch olib chiqdi deb oylaysiz?
5.	Begoyimning yolgiz, gamga botib otirgan holati tasvirlangan bobni qayta oqing va sharhlang.
6.	Kim begoyim aksida kormas, Eski munglug' Tatyanani..." satrlarini izoh lang.
7.	"Oneginga tashladi nigoh  Begazab va butkul behayrat..." satrlarida ifoda langan ayol ruhiyatini tushuntiring.

Nazariy ma'lumot
SHE'RIY ROMAN
A. S. Pushkinning "Yevgeniy Onegin" asari rus adabiyotidagi birinchi she'riy romandir. Pushkin bu asarni yaratishda buyuk ingliz shoiri Bayronning "Don Juan" she'riy romanidan tasirlangan. Dastlabki she'riy romanlar jamiyat axloqi- ning buzilishi sababli ma'naviyati nuqsonli, baxti kemtik bolib qolgan iste'dodli shaxslar taqdirini korsatishga bagishlangan. "Yevgeniy Onegin" romanining bosh qahramoni kelishgan, aqlli, oziga yarasha oqimishli, farosatli yigit. Lekin u oz axloqini kibor jamiyat talabiga moslashtirishga majbur bolgani uchun hammaga begona. Munofiqlik va yolgonni axloq darajasiga kotargani uchun ham oliy tabaqa vakillari ortasidagi munosabatlarda samimiylik yoq. Samimiylik bolmagan joyda muhabbatga ham orin yoq. Shu bois qizning eng munosib umr yoldoshi bolishi mumkinligini yaxshi bilgani holda Yevgeniy Tatyananing sevgisini rad etadi. U ozining qizga loyiq emasligini sezadi.
Onegin yengiltak ham, xotinboz ham emas. Lekin kiborlar koziga shunday korinish, ular orasida shuhrat orttirish uchun ayollarni yoldan urishga urinadi. Yevgeniy janjalkash, qonxor odam emas, anuno kiborlarda duelga chiqishdan qorqdi degan fikr uygotmaslik uchun, ozi istamagani holda sodda shoir yigit Lenskiyni otib oldiradi. Romanda kuchi, gayrati, aqlini sarflashi mumkin bolgan ezgu moljalning yoqligi tufayli qiynalayotgan yigit iztiroblari aks etgan.
She'riy roman ham odatdagi romanlar kabi tafsilotlarni bayon qilishga asos- langan janr bolib, unda epik va lirik xususiyatlar aralash keladi. Sheriy romanda epik jihatlar: sujetning koptarmoqli, bayonning xolis ekanida korinsa, lirik bel- gilar tasvirga muallifning bemalol aralashuvi, uning oz tuygularini erkin ifoda etaverishida korinadi. E'tibor qilgan bolsangiz, "Yevgeniy Onegin" asarida qahra- 111011 hayotidagi sarguzashtlar bilan birga, asardagi personajlarning xatti-harakatiga shoir munosabati ham yaqqol ifoda etilgan.
Keyingi vaqtda ozbek adabiyotida ham bir necha she'riy roman yaratildi. Birinchi ozbek she'riy romani "Ziyod va Adiba" Mirmuhsin qalamiga mansub edi. Keyinchalik, Muhammad Alining "Boqiy dunyo", H. Sharipovning "Bir savol" singari she'riy romanlari dunyoga keldi.
CHINGIZ AYTMATOV
(1928-2008)
Butun turkiy xalqlarning iftixori bolmish yozuvchi Chingiz Aytmatov hozir- gi zamon dunyo adabiyotining yorqin namoyandasidir. Uning qissa va romanlari jahomung deyarli barcha asosiy tillariga tarjima qilingan.
Chingiz Aytmatov 1928- yilning 12- dekabrida Qirgizistonning Talas vodiysidagi Shakar ovulida tugilgan, bolaligidanoq hayot mashaqqatlarini tatigan. Bobosi Aytmat qoli gul hunarmand va ajoyib qobizchi bolgan. Otasi Toraqul Aytmatov rus-tuzem maktabida tahsil korgan, oqimishli, fikri tiniq odam edi. Respublika jniqyosidagi katta lavozimlarda turib, Qirgizistonda savodsizlikui tugatish, yurtga zamonaviy madaniyatni olib kirish yolida astoydil niehnat qiladi. 1937- yilda shoro hukumati tomonidan qamalib ketgach, oila boshiga kop ogir savdolar tushadi. Bolajak adibning onasi Haima Aytmatova ham oqimishli, yuksak madaniyatli, oqila ayol bolgan.
Oilaning tongich farzandi Chingiz avvaliga rus maktabida oqidi. Otasi qamalib, qishloqqa qaytishga majbur bolishgach, qirgiz maktabida ta'lim oldi. U osmir yoshidan ikkinchi jahon urushi yillari front ortida xilma-xil yumushlarni bajaradi. Erkaklarning deyarli barchasi urushga ketgani sababli qishloqdagi eng savodli erkak sifatida 1942- yilda  on tort yoshida qishloq kengashi kotibi qilib tayinlandi. Song soliq yiguvchi, traktorchilar brigadasida hisobchi bolib ishladi.
Chingiz hayot mashaqqatlariga qaramay, yaxshi ta'lim oladi. Rus va qirgiz tillaridagi adabiyotlarni oqishdan charchamaydigan yigit maktab davridayoq juda bilimdon kishiga aylangandi. Shakar qishlogidagi buvisi, ammalari uni milliy odat va unutilmas ananalardan bahramand etganlar, onasi Haima zamonaviy madaniyat bilan oshno qilgan.
Eslashlaricha, Ch. Aytmatov yosh bolaligida haydovchi bolishni orzu qilgan. Animo turmush uni ozga yollardan yurishga majbur qildi. orta maktabni bitirgan yigitcha 1945- yilda zooveterinariya texnikumiga kirib, uni 1948- yilda bitirdi. Song qishloq xojalik institutiga oqishga kirib, uni 1953- yilda tugatdi. Tajriba fermasida zootexnik bolib ishladi ham. ospirin yoshidan unda yozishga havas bor edi. U texnikum va institutda oqib yurganida ham baduy adabiyotdan uzoqlashmadi. Tinmsiz oqir, qirgiz adiblarining asarlarini ruschaga, rus yozuvchilarining bitganlarini qirgizchaga agdarar, oz sohasiga doir voqealar haqida maqola va ocherklar yozardi.
Adabiyotga ishtiyoq tufayli bora-bora u kasbini ozgartirishga majbur boldi. 19561958- yillarda Moskvada Oliy adabiyot kursida tahsil kordi. Bu yerda chinakam adabiy jarayon bilan yuzlashdi. Baduy adabiyot, adabiy qahramon haqida tushuncha paydo boldi. Oldin ham oqigan asl adabiyot namunalariga ijodkor kozi bilan qaraydigan boldi. Keyinchalik u: "Agar men bu yerda oqimaganimda oz qissalarimni yoza olmagan bolardim", deb aytadi. 1957- yilda "Yuzma-yuz", 1958- yilda "Jamila" qissalari chop etildi.
Ch. Aytmatov 19581960- yillarda "Literaturniy Kirgizstan" jurnalida muharrir, 1961- yilda "Pravda" gazetasining orta Osiyo va Qozogiston boyicha maxsus muxbiri bolib ishladi. 1962- yilda Qirgiziston kinomatografiya kengashi raisi boldi. 19881990- yillarda "Inostrannaya literatura" jurnalining Bosh muhariri boldi. 1991- yildan boshlab, Qirgiziston va Rossiya Federatsiyasining Lyuksemburg va Belgiyadagi elchisi bolib ishladi. Ulug yozuvchi 2008- yilning 10- iyunida ogir kasallikdan vafot etdi.
Yozuvchining "Birinchi muallim", "Yuzma-yuz", "Jamila" "Alvido, Gulsari", "Oq kema" singari asarlari uning nomini jahonga tanitdi. Adibning "Asrga tatigulik kun", "Qiyomat", "Kassandra tamgasi", "Toglar qulaganda (Mangu kelinchak)" romanlarida nafaqat bir millat va mamlakatga, balki bu- tun insoniyatga daxldor ma'naviy-axloqiy muammolar aks ettirildi. Shuning uchun ham Chingiz Aytmatov asarlari jahonning 165 tiliga ogirilib, 67,2 million nusxada chop etilgan. Albatta, bu raqamlar toxtovsiz kopayib boraveradi.
Ch. Aytmatovning deyarli barcha baduy asarlari ozbekchaga tarjima qilin- gan. Chunki uning qalamiga mansub obrazlar millatidan qat'i nazar har bir kishiga yaqin va tushunarli. Siz quyida tanishadigan "Asrga tatigulik kun" romanidan olingan parcha ham har birimizga bevosita tegishli ruhiy holatlarni aks ettirganligi bilan e'tiborga loyiqdir.
Hurmatli oquvchi! Mana, Siz dunyoga mashhur yozuvchining hayot yoli bilan tanishdingiz. Quyida Siz oqiydigan asarda inson boshiga tushishi mumkin bolgan eng dahshatli azob  ozligini unutish, ildizini bilmaslik ekani aks ettirtilgan.

ASRGA TATIGULIK KUN1
(romandan parcha)
Temiryolning ikkala tomonida yovshanzor bilan qoplangan hayhotday dasht- lik  Sariozak, ortachol yastanib yotadi.
Boronli bekatidan to Naymandagi xesh-ajdodlar qabristoni Ona Bayitgacha temiryoldan hisoblaganda, kamida ottiz chaqirim keladi. Sariozak dashtligi orqali toppa-togri kesib chiqilganda ham shuncha masofa. Mabodo, cholda adashib qolmayinu, yaxshisi, temiryol boylab boraveray, degan odam qabriston- ga hali ancha uzoq yurishi kerak. Shunday qilganda, Qiyshiqsoy jarligidan otib, Ona Bayitga borguncha ancha-muncha aylanishga togri keladi. Boshqa yol yoq edi. Shunday qilib, eng yaqin yoldan yurilganda ham borishi-yu kelishi oltmish chaqirim kelardi.
Bari bir Edigey oz gapida turib oldi:
 Qoysalaring-chi, yigitning shaniga togri kelmaydigan gaplarni,  deb tinchlantirdi u yoshlarni.  Bunday odamni ajdodlari yotgan joyga, Ona Bayitga qoyishimiz kerak. Rahmatli ozi shunday vasiyat qilgan. Kelinglar, gap sotib otirmay ishga otaylik, dafnga tayyorlanaylik. Yolimiz olis. Ertaga azonlab yo lga tushamiz...
Edigeyning aytgani aytgan, buni hamma tushunardi. Shuning uchun ham hanunalari rozi bolishdi. Togri, Sobitjon biroz tixirlik qildi. U shu kuni yuk poyezdida (passajir poyezdlari bu yerda toxtamay otib ketadi) yetib keldi. Sobitjon bu yoqqa kelayotganida otasining tirikligini ham, olganini ham bil- masdi. Shunga qaramay, dafn 